Noże do strugarek trzeba dobierać przede wszystkim do głowicy maszyny, rodzaju obrabianego materiału oraz charakteru produkcji. HSS dobrze sprawdza się przy wielu gatunkach drewna i pozwala utrzymać rozsądny koszt narzędzi. HM, czyli węglik spiekany, zwykle dłużej zachowuje krawędź podczas obróbki twardych gatunków i materiałów ściernych. Sam materiał ostrza nie rozstrzyga jednak o jego przydatności. Znaczenie mają również długość, szerokość, grubość, geometria oraz sposób mocowania. W zakładzie produkcyjnym liczy się też czas potrzebny na wymianę lub ostrzenie kompletu.
Maszyna warsztatowa i przemysłowa stawiają przed nożem inne wymagania
Podział na heblarki warsztatowe i strugarki przemysłowe bywa umowny. W obu grupach można spotkać różne rodzaje wałów i głowic oraz noże HSS, HM, noże wymienne czy systemy szybkiej wymiany. Większe znaczenie ma sposób pracy konkretnej maszyny.
Zakład, który uruchamia strugarkę na wiele godzin dziennie i obrabia długie serie materiału, zwraca większą uwagę na trwałość krawędzi i czas wymiany. Kilka dodatkowych postojów w miesiącu może wpływać na wydajność całej linii. W małym warsztacie częstsze ostrzenie klasycznych noży może natomiast stanowić rozsądny wybór.
Nie oznacza to, że nóż do maszyny przemysłowej musi być automatycznie dłuższy lub grubszy. Nowoczesne głowice przemysłowe często wykorzystują stosunkowo cienkie noże wymienne. To konstrukcja głowicy określa ich wymagane wymiary.
Wymiary noża trzeba dopasować do konkretnej głowicy
Przy zamawianiu noży do strugarki nie wystarczy znać szerokości obrabianej deski. Trzeba sprawdzić wymiary przewidziane dla konkretnego wału lub głowicy.
Producent maszyny albo głowicy podaje zwykle długość, szerokość i grubość noża oraz sposób jego mocowania. Zakres spotykanych długości jest bardzo szeroki. W dużych grubościówkach można znaleźć noże odpowiadające szerokości roboczej około 400, 500 czy 630 mm, podczas gdy głowice strugarek czterostronnych często pracują na znacznie mniejszych szerokościach.
Nie warto więc budować zamówienia na podstawie samego określenia „nóż 410 mm” czy „nóż 630 mm”. Dwa ostrza o tej samej długości mogą różnić się grubością, wysokością, kątem ostrzenia albo systemem mocowania.
Dlaczego zgodność wymiarów jest tak ważna?
Noże obracają się z dużą prędkością, dlatego cały komplet musi współpracować z głowicą zgodnie z jej konstrukcją. Szczególnie ważne są jednakowe wymiary, masa i ustawienie poszczególnych ostrzy.
Źle dobrany lub nieprawidłowo ustawiony komplet może zwiększyć drgania, pogorszyć jakość struganej powierzchni i obciążyć łożyska. Nie należy jednak sprowadzać problemu wyłącznie do długości noża. Niektóre systemy pozwalają stosować krótsze ostrza na wybranym odcinku głowicy, jeśli producent przewidział taką możliwość.
HSS czy HM – materiał powinien odpowiadać obrabianemu drewnu
Noże HSS ze stali szybkotnącej nadal znajdują szerokie zastosowanie w stolarstwie i obróbce drewna litego. Dają ostrą krawędź, można je regenerować w wielu systemach, a ich cena pozostaje niższa niż w przypadku węglika.
HSS dobrze radzi sobie z sosną, świerkiem oraz wieloma krajowymi gatunkami drewna. Może także obrabiać drewno twarde. Przy dużych seriach twardego albo silnie ściernego materiału ostrze trzeba jednak zwykle częściej odnawiać.
Noże HM wykonuje się z węglika spiekanego lub wyposaża w część roboczą z tego materiału. Węglik ma wysoką odporność na ścieranie, dlatego długo utrzymuje ostrość podczas pracy z twardym drewnem, gatunkami egzotycznymi oraz materiałami drewnopochodnymi.
MDF i płyta wiórowa także mocno zużywają narzędzia. Nie wynika to jednak z ich rzekomo wysokiej zawartości krzemionki. Wpływ mają między innymi drobna, zwarta struktura materiału oraz zastosowane spoiwa. Krzemionka stanowi natomiast poważne źródło zużycia podczas obróbki niektórych gatunków drewna, na przykład teaku.
Węglik jest odporny na ścieranie, ale nie lubi uderzeń
Dłuższa trwałość HM nie oznacza, że taki nóż zawsze będzie najlepszym wyborem w tartaku. Węglik spiekany jest twardszy, ale jednocześnie bardziej kruchy od stali HSS.
Przy czystym drewnie jego wysoka odporność na ścieranie daje dużą przewagę. Problem pojawia się przy surowcu zabrudzonym piaskiem, kamieniami albo metalem. Twarde ciało obce może spowodować wykruszenie krawędzi węglikowej.
Dlatego przy obróbce surowego drewna trzeba uwzględnić nie tylko twardość gatunku. Stan materiału może mieć równie duże znaczenie dla żywotności noża.
Ostrzenie czy szybka wymiana kompletu?
W klasycznej głowicy noże można często wielokrotnie regenerować. Po demontażu trafiają do ostrzenia, a następnie trzeba je ponownie zamontować i dokładnie ustawić. Taki system pozwala wykorzystać zapas materiału ostrza, ale wymaga dobrej organizacji pracy.
Inaczej działają systemy z nożami wymiennymi lub dwustronnymi. Operator obraca zużytą krawędź albo zakłada nowe ostrze bez czasochłonnego ustawiania wysokości. W niektórych systemach wymiana kompletu trwa kilka minut.
Nie można jednak przyjąć jednej zasady dla wszystkich noży. Część ostrzy HSS i HM nadaje się do wielokrotnego ostrzenia, inne mają ograniczony zapas materiału, a jeszcze inne producent traktuje jako wymienne.
Ile razy można ostrzyć nóż do strugarki?
Nie ma jednej liczby właściwej dla wszystkich noży HSS ani HM. Możliwość kolejnego ostrzenia zależy od konstrukcji noża, wysokości części roboczej, stopnia zużycia oraz wymiaru minimalnego określonego przez producenta.
Jedno ostrze może pozwalać na kilka regeneracji, inne na jedną lub dwie, a nóż wymienny może w ogóle nie wymagać ostrzenia. Dlatego nie należy przyjmować stałej wartości, na przykład czterech czy sześciu cykli, bez sprawdzenia konkretnego produktu.
Koszt noża to tylko część kosztu jego użytkowania
Zakład produkcyjny powinien patrzeć także na czas potrzebny do obsługi narzędzia. Tańszy nóż, który trzeba często demontować i ostrzyć, może okazać się mniej korzystny przy pracy wielozmianowej niż droższy materiał o dłuższej trwałości.
Nie oznacza to, że wymiana zawsze wygrywa z ostrzeniem. Zakład z własnym zapasem kompletów może pracować na jednym zestawie, podczas gdy drugi czeka na regenerację. Maszyna nie musi wtedy pozostawać wyłączona przez cały czas obsługi serwisowej.
Dobrym rozwiązaniem jest prowadzenie prostych danych eksploatacyjnych: rodzaju obrabianego materiału, liczby przepracowanych godzin lub metrów oraz terminu kolejnej wymiany. Po kilku cyklach łatwo ocenić, który materiał noża daje lepszy wynik w danej maszynie.
Dobór noży do strugarek w zakładzie produkcyjnym
Przed zamówieniem warto zacząć od oznaczenia maszyny i głowicy. Następnie trzeba sprawdzić wymagane wymiary noża oraz rodzaj mocowania. Dopiero wtedy można dobrać materiał ostrza do obrabianego drewna.
Przy produkcji seryjnej dobrze sprawdza się również zapas gotowego kompletu. Zużyte noże można wtedy wyjąć, a na ich miejsce od razu zamontować przygotowany zestaw. W przypadku noży przeznaczonych do ostrzenia komplet powinien zachować jednakową geometrię i możliwie zbliżoną masę po każdej regeneracji.
Standaryzacja narzędzi może uprościć gospodarkę magazynową, ale tylko wtedy, gdy kilka maszyn rzeczywiście wykorzystuje zgodne systemy nożowe. Nie należy dopasowywać jednej wersji noża do różnych głowic na siłę.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w jednej strugarce można stosować noże HSS i HM?
Zależy to od głowicy. Niektóre systemy oferują ostrza HSS i HM o identycznych wymiarach montażowych, dzięki czemu operator może zmieniać materiał noża zależnie od obrabianego drewna. W innych głowicach producent przewiduje tylko określony typ ostrza. Przed zmianą trzeba sprawdzić dokumentację.
Jak często wymieniać noże w strugarce przemysłowej?
Nie należy ustalać częstotliwości na podstawie liczby dni lub tygodni. Zużycie zależy od gatunku i czystości drewna, wielkości zbieranego materiału, prędkości posuwu oraz liczby metrów przechodzących przez maszynę. O potrzebie wymiany mogą świadczyć gorsza jakość powierzchni, większe opory skrawania, wyszczerbienia lub ślady pozostawiane przez uszkodzoną krawędź.
Czy można zamontować jednocześnie noże HSS i HM w jednej głowicy?
Nie należy tworzyć takiego kompletu bez wyraźnego dopuszczenia przez producenta głowicy. Ostrza pracujące jednocześnie powinny mieć zgodne wymiary, geometrię, masę i ustawienie. Przy dużych prędkościach obrotowych zachowanie właściwego wyważenia ma bezpośredni wpływ na pracę maszyny.
Jakie znaczenie ma geometria ostrza?
Geometria wpływa na siły skrawania, zachowanie krawędzi oraz jakość obrabianej powierzchni. Nie działa tu prosta zasada, że im ostrzejszy kąt, tym zawsze gładsze drewno. Odpowiednia geometria zależy od gatunku drewna, kierunku włókien oraz konstrukcji głowicy. Najbezpieczniej zachować parametry określone dla danego systemu nożowego.
Czy grubszy nóż jest trwalszy?
Nie można oceniać trwałości noża wyłącznie na podstawie jego grubości. Wymiar ten wynika przede wszystkim z konstrukcji mocowania. O żywotności krawędzi decydują materiał ostrza, jego geometria, jakość wykonania oraz rodzaj obrabianego surowca. Zarówno cienkie noże wymienne, jak i masywniejsze noże do ponownego ostrzenia mogą pracować w profesjonalnych strugarkach przemysłowych.
